در یک میزگرد معتبر با حضور فعالان مهم صنعت مرغ گوشتی، موضوع «حداکثرسازی کارایی در زنجیره تولید مرغ گوشتی (broiler production value chain)» به بحث گذاشته شد. در این بحث، تمرکز ویژه‌ای بر استفاده از فناوری «جداسازی جنسیت جوجه‌ها به‌صورت خودکار (automated feather sexing)» مطرح شد. این فناوری در هچری‌ها، فارم‌ها و حتی کشتارگاه‌ها امکان مدیریت تفکیکی مرغ‌های نر و ماده را فراهم می‌کند و در نتیجه می‌تواند به کارایی بیشتر، کاهش هزینه‌ها و افزایش عملکرد منجر شود. منبع

شرکت‌هایی مانند Targan با محصول WingScan، و دیگر فعالان، نشان داده‌اند که این فناوری در کنار عوامل ژنتیک، ترکیب خوراک، مدیریت گله و فرآوری نهایی می‌تواند تغییری بنیادی ایجاد کند. 

در ادامه، ابعاد مختلف این رویکرد را با استفاده از مطالب مطرح‌شده در این میزگرد بررسی می‌کنیم.

۱. چرا جداسازی جنسیت جوجه‌ها در تولید مرغ گوشتی مهم است؟

• مرغ‌های نر و ماده از لحاظ رشد، مصرف خوراک و تبدیل خوراک (Feed Conversion Ratio – FCR) دارای تفاوت هستند.

• وقتی همه‌ی جوجه‌ها با جنسیت متفاوت در یک گله رها شوند، نوسان وزن، اختلاف رشد و کاهش یک‌نواختی به وجود می‌آید.

• طبق مستندات، مرغ‌هایی که جنسیت‌شان جدا شده‌اند، وزن هدف را بهتر می‌رسند و فرآوری در کشتارگاه نیز ساده‌تر می‌شود.

• هچری که جوجه‌های ماده و نر را جدا کند، می‌تواند برنامه‌های خوراکی، تهویه، مدیریت سالن و زمان کشتار را متناسب با جنسیت تنظیم کند؛ در نتیجه بهره‌وری بالاتر می‌رود.

۲. فناوری Feather Sexing خودکار چیست؟

فناوری «جداسازی جوجه با توجه به پرها (feather sexing)» چند سال است در صنعت طیور مطرح است؛ اما اکنون با ورود سیستم‌های خودکار و مبتنی بر هوش مصنوعی (AI) مانند WingScan از Targan، از لحاظ دقت و سرعت جهش یافته است. 

ویژگی‌های این فناوری:

• توان جداسازی تا حدود ۱۶۰٬۰۰۰ جوجه در ساعت در سیستم‌های بزرگتر.

• دقت بیش از ۹۷ – ۹۸٪ در تعیین جنسیت جوجه‌ها. 

• کاهش نیروی انسانی مورد نیاز، افزایش ثبات عملکرد و بهبود رفاه حیوان.

• امکان جمع‌آوری داده‌های گله از ابتدای هچری تا کشتار.

۳. تأثیر بر هچری، فارم و کشتارگاه

• هچری: با نصب سیستم‌های خودکار، زمان جداسازی کاهش یافته، خطاها کمتر و حجم تولید افزایش می‌یابد. همچنین امکان مدیریت جنسیت دقیق از همان روز اول وجود دارد. 

• فارم: پرورش جداگانه نرها و ماده‌ها به تولیدکننده امکان می‌دهد خوراک، تهویه، دان، زمان برداشت و حتی نوع بسته‌بندی را متناسب با جنسیت تعیین کند. یک گله یکنواخت‌تر و وزن یکنواخت‌تر منجر به کاهش هزینه‌ها و افزایش بازده می‌شود.

• کشتارگاه و فرآوری: هنگامی که مرغ‌ها وزن یکنواخت‌تری داشته باشند، عملیات کشتار، قطعه‌بندی و سورتینگ ساده‌تر و کاراتر می‌شود، ضایعات کم‌تر و بازده بیشتر می‌گردد.

۴. عوامل مؤثر در موفقیت این رویکرد

در میزگرد، چهار حوزه کلیدی برای موفقیت مطرح شد:

1. پتانسیل ژنتیکی (Genetic Potential): نژادهایی که قابلیت feather sexing دارند یا با آنها می‌توان جداسازی را انجام داد. 

2. ترکیب خوراک و تغذیه (Feed Composition): وقتی جنسیت جدا شده باشد، خوراک و تغذیه می‌تواند بهینه‌تر شود و FCR بهتر حاصل گردد.

3. مدیریت گله (Stockmanship): تیم فارم باید آموزش دیده، ابزار مناسب داشته باشد و برنامه تولید را بر اساس جنسیت تنظیم کند.

4. بهینه‌سازی فرآوری (Processing Improvements): در کشتارگاه با مرغ‌های یکنواخت‌تر، بهره‌وری خطوط افزایش می‌یابد، هزینه‌ها کاهش و کیفیت محصول بالا می‌رود.

۵. چالش‌ها و ملاحظات

اگرچه فناوری خودکار جداسازی جنسیت مزایای زیادی دارد، اما چالش‌هایی نیز دارد:

• سرمایه اولیه برای نصب سیستم‌های خودکار ممکن است بالا باشد.

• نیاز به نژادهایی که قابلیت feather sexing دارند یا تعدیل ژنتیکی برای این قابلیت وجود دارد.

• آموزش پرسنل، اصلاح پروسه‌های تولید، هماهنگی با سایر بخش‌ها و تغییر روش‌های مرسوم از جمله موانع اجرایی است.

• زیرساخت‌های هچری و فارم باید مناسب باشند تا از ظرفیت این فناوری بهره کامل برده شود.

۶. توصیه‌های عملی برای اجرا

از مناظره‌ها و تجارب مطرح‌شده، چند توصیه برای تولیدکنندگان و مدیران صنعت طیور نتیجه گرفته شد:

• از همان روز اول (هچری) برنامه‌ریزی جداسازی را در نظر بگیرید، نه صرفاً در فارم یا بعد از رشد.

• نژاد مناسب انتخاب کنید که feather sexing را پشتیبانی کند.

• سرمایه‌گذاری روی سیستم خودکار را با محاسبه دقیق هزینه/بازده (ROI) انجام دهید.

• تیم تولید، خوراک، مدیریت فارم و کشتارگاه را درگیر این تغییر کنید تا کل زنجیره در هماهنگی باشد.

• داده جمع‌آوری‌شده از سیستم را تحلیل کنید؛ مثلاً اختلاف وزن، بازده، مصرف دان، نرخ رشد و براساس جنسیت بازنگری شوید.

• به رفاه حیوان (animal welfare) نیز توجه داشته باشید؛ فناوری بهتر می‌تواند شرایط بهتری برای جوجه فراهم کند.

۷. چشم‌انداز آینده

با توجه به فشار جهانی برای افزایش بهره‌وری، بهبود رفاه حیوانی، کاهش هزینه‌های تولید و افزایش یک‌نواختی تولید، فناوری‌هایی مانند جداسازی جنسیت خودکار به‌سرعت به استاندارد تبدیل می‌شوند. فعالان بزرگ صنعت طیور نشان داده‌اند که این فناوری‌ها نه صرفاً مد روز بلکه ضرورت عملی برای رقابت هستند. 

از منظر ایرانی نیز، تولیدکنندگان مرغ گوشتی می‌توانند با ورود به این مسیر، گام مهمی در راستای ارتقای کیفیت، کاهش هزینه و افزایش کارایی بردارند.

پرسش و پاسخ متداول 

۱. «Feather sexing» چیست؟
Feather sexing به روشی گفته می‌شود که جوجه‌های یک‌روزه بر اساس الگوی رشد پرها (معمولاً پرهای اولیه و لایه‌های سطحی بال و زیر) به نر یا ماده تفکیک می‌شوند. 

۲. چرا جداسازی جنسیت اهمیت دارد؟
به دلیل تفاوت‌های رشد، مصرف خوراک، وزن نهایی و زمان برداشت بین نر و ماده‌ها، جداسازی موفق منجر به مدیریت بهینه‌تر، کاهش هزینه و افزایش بازده می‌شود.

۳. فناوری خودکار چه مزایایی دارد؟
سرعت بسیار بالا، دقت زیاد (بیش از ۹۷٪)، کاهش خطای انسانی، امکان جمع‌آوری داده و بهبود شرایط رفاهی جوجه‌ها.

۴. آیا همه نژادها قابلیت feather sexing دارند؟
خیر. نژادهایی که ژن‌های «تاخیر در پرریزی (delayed feathering)» یا سایر خصوصیات مناسب دارند، امکان جداسازی راحت‌تری فراهم می‌کنند.

۵. هزینه سرمایه اولیه چقدر است؟
این مبلغ بسته به ظرفیت هچری، فناوری انتخابی و کشور متفاوت است. ولی گزارش‌ها نشان می‌دهند افزایش ظرفیت تا ۱۱۰٬۰۰۰ جوجه در ساعت برای یک واحد می‌تواند بیش از ۵۰٪ افزایش تولید ایجاد کند. 

۶. چه تأثیری بر مسئله رفاه حیوان دارد؟
با جداسازی جوجه‌ها و مدیریت تفکیکی، فشارهای رشدی کاهش می‌یابد، یک‌نواختی بیشتر می‌شود، شرایط فارم کنترل‌شده‌تر می‌شود و بهبود رفاه حیوان به‌دنبال خواهد داشت.

۷. چه موانعی برای پیاده‌سازی وجود دارد؟
سرمایه اولیه، نیاز به تغییرات در هچری و فارم، آموزش پرسنل، تأمین نژاد مناسب و هماهنگی کل زنجیره تولید از جمله موانع هستند.

۸. در کدام بخش زنجیره بیشترین تاثیر را دارد؟
تمام بخش‌ها؛ اما هچری و فارم بیشترین اثر را می‌بینند زیرا از همان ابتدا جنسیت تفکیک می‌شود و در کشتارگاه نیز منتفع می‌شود.

۹. آیا این فناوری فقط برای مرغ گوشتی است؟
بیشتر برای تولید مرغ گوشتی (broiler) کاربرد دارد، اما برخی فناوری‌های مشابه برای سایر ماکیان نیز توسعه یافته‌اند.

۱۰. گام بعدی برای تولیدکننده چیست؟
اولین قدم، ارزیابی نژاد و ظرفیت کارخانه خود، سپس محاسبه هزینه و بازده سرمایه‌گذاری، انتخاب فناوری مناسب، آموزش پرسنل و برنامه‌ریزی کل زنجیره تولید است.